SANH TIỀN

SANH TIỀN – MỘT NHẠC CỤ ĐỘC ĐÁO CỦA VIỆT NAM

Khi nói về nhạc cụ được dùng khắp nơi trên thế giới, chúng ta thường nghĩ đến:
– Nhạc cụ thổi hơi (Wind Instruments) như Sáo, kèn v.v…
– Nhạc cụ gõ (Percussion Instruments) như Trống, Mõ v.v…
– Nhạc cụ dây (String Instruments) như Dương Cầm, Vĩ Cầm, Guitar v.v…
Thật ra, ngoài 3 loại nhạc cụ khí động, kích động và huyền động kễ trên, chúng ta còn có một loại nhạc cụ nữa, được gọi là nhạc cụ Đa Âm (Idiophone Instruments).
Khi được sử dụng, nhạc cụ đa âm (Idiophone Instruments) phát ra nhiều âm thanh khác nhau, nhưng cùng một lúc. Những âm thanh này được tạo ra bởi nhiều phương cách, vật liệu và được phân loại như sau:

  1. Nhạc cụ Lắc (Shaking Idiophone), như Rattle, là một trong những nhạc cụ xưa nhất được biết đến nay. Rattle được làm từ một trái cây khô, rỗng ruột, chứa nhiều hạt ngũ cốc khô; Những hạt này tạo nhiều âm thanh phát cùng lúc từ phía trong khi Rattle được người sử dụng lắc nó. Ngoài ra, còn có một loại nhạc cụ khác cũng tương tự về cấu trúc, nhưng âm thanh được phát ra từ phía ngoài vì các hột ngũ cốc khô được xỏ vào dây và quấn hay cột chung quanh trái cây khô. Nhạc cụ đa âm này có tên Jingle, được người Phi Châu mang nó ở cổ chân khi nhảy múa.
  2. Nhạc cụ Gõ hay Chạm nhau (Concussion Idiophones), loại này phát ra nhiều âm thanh cùng lúc bởi sự va chạm giữa hai phần khác nhau của nhạc cụ như Chập Chỏa (a pair of Cymbals), Clappers (được thấy dùng ở Nga Sô).
  3. Nhạc cụ Kéo, Quẹt (Friction Idiophone), như Musical Log, được thấy dùng ở Tây Phi. Musical Log là một khúc cây khô được khoét lõm ở giữa, nhạc công dùng một bó thanh gỗ nhỏ, giống như đũa ăn cơm, kéo hay quẹt phía trong phần lõm của khúc cây ấy, tạo ra nhiều âm thanh khác nhau phát ra cùng lúc. Ngoài ra còn có một nhạc cụ khác cùng loại này là Đàn Ly (Musical Glasses), gồm nhiều cái ly đựng số lượng chất lõng khác nhau, người sử dụng thấm ướt ngón tay của mình rồi ma sát nhẹ hoặc kéo lướt, ít nhiều hay liên tục trên vành miệng ly để tạo nhiều âm thanh ngân dài, đồng phát và thay đổi cung bật theo từng ly khác nhau.
  4. Nhạc cụ Gảy hay Khảy (Pluck Idiophones), như Jews Harp, là một mảnh kim loại mỏng được người sử dụng giữ bằng một tay, kê đứng ngay phần ngoài miệng mình theo chiều ngang, kẹp giữa hai môi, hơi được thổi ra từ miệng, cùng lúc dùng một hay nhiều ngón của bàn tay kia gảy lên mảnh kim loại đó tạo nhiều âm thanh phát ra cùng lúc bởi sự run động của thanh kim loại và hơi thổi của nhạc công. Phía trong miệng là bầu cộng hưởng linh động do người sử dụng co giãn hai gò má giúp âm thanh phát ra to nhỏ, cao thấp tùy ý. Đàn môi của người Tây Nguyên Việt Nam thuộc loại này nhưng làm bằng mảnh tre mỏng.

Ngoài 4 loại nhạc cụ đa âm trên, Việt Nam có SANH TIỀN (còn được gọi là Sênh Tiền, Phách, Xâu Tiền hay Phách Tiền), một nhạc cụ độc đáo mà khi sử dụng, phát ra cùng lúc 3 loại âm thanh khác nhau là shacking, concussion và friction idiophones bởi các động tác lắc, gõ và quẹt.
SANH TIỀN được thấy dùng từ thế kỷ 18 trong Hát Ả Đào, nhạc Lễ, giữ nhịp trong các điệu múa dân gian hay Cung Đình, trong Hát Sắc Bùa ở Nghệ An, Hà Tĩnh. Hiện nay, chúng ta vẫn thường thấy Sanh Tiền ở nhiều nơi, nhất là trong Ca Huế và Triều Nhạc.
300
CẤU TẠO:
Sanh Tiền gồm có 3 thanh gỗ dẹp và cứng, kích thước bằng nhau; Chiều dài 25.5 cm, chiều ngang 2.5 cm và dầy 0.6 cm (hình đính kèm).
Thanh gỗ 1: Ở phía đầu, mặt trên có cắm chặt 1 que tre thẳng góc với mặt gỗ. Que tre nầy có đầu to ra như cây đinh, là trục xuyên qua 2 đồng tiền xu (tiền xu làm bằng kim loại thời xưa, có lỗ trống ở giữa) giúp giữ chúng tung tăng lên xuống khi Sanh Tiền được sử dụng. Phía lưng của thanh gỗ này có các đường rảnh nằm ngang, trải đều khắp, trừ phần đuôi của nó (độ 1 phần 3).
301
Thanh gỗ 2: Có 2 que tre xếp thẳng hàng, mỗi que giữ 2 đồng tiền xu giống như thanh gỗ 1.
304A
Thanh gỗ 3: Có nhiều đường rảnh tạo nên hình răng cưa ở phần bề dầy của thanh gỗ, nằm đều khắp trên 1 cạnh dài, khiến thanh gỗ này giống như một lưỡi cưa.
293
KỸ THUẬT DIỄN TẤU:
Khi sử dụng:
DSC_05750054
– Nhạc công cầm thanh gỗ 3 ở tay phải.
– Thanh gỗ 2 được đặt chồng và chập lên thanh gỗ 1 để lộ 3 hàng tiền xu hướng về phía trên. Hai thanh gỗ này được cầm trong lòng bàn tay trái, được giữ chặt từ phía đuôi (phần không có các đồng tiền xu và các đường rảnh ngang) bởi ngón tay cái (phía trên) và bốn ngón còn lại của nhạc công. Lúc tấu nhạc, ngón tay cái và giữa linh động giữ rồi đánh chập hai thanh gỗ nầy với nhau cho ta tiếng kêu ”chập, chập”, tạo sự nhịp nhàng cho tiết điệu, trong lúc các đồng tiền xu nhảy lên xuống giữa các que tre tạo nên nhiều âm thanh kim loại va chạm nhau, đồng phát “reng, reng” rất vui tai.
DSC_05740053
– Trong lúc đó, tay mặt của nhạc công cầm thanh gỗ 3 gõ lên thanh gỗ 2 gây nên tiếng kêu “tách, tách”, hoặc gõ vào lưng hay đầu thanh gỗ 1 tạo ra tiếng “cách, cách” theo “nhịp nội” (phách mạnh trong trường canh nhạc). Ngoài ra, nhạc công còn có thể dùng cạnh răng cưa hoặc đầu của thanh gỗ 3 để kéo trên cạnh thanh gỗ 2 hay lưng thanh gỗ 1 tạo nên tiếng “rẹt, rẹt”. Các động tác trên tùy vào tiết điệu của nhạc hay hứng khởi của nhạc công lúc diễn tấu.
ÂM THANH:
Như vậy, chúng ta thấy rõ, Sanh Tiền khi được sử dụng, tạo ra nhiều âm thanh khác nhau phát ra cùng lúc gồm có:
– Âm thanh từ kim loại chạm nhau (reng, reng) do động tác lắc.
– Âm thanh từ gỗ chạm nhau (chập, chập; tách, tách; cách, cách và rẹt, rẹt) do động tác gõ hay quẹt. Các âm thanh này đồng phát hay chen lẩn nhau.
Nhạc cụ Sanh Tiền đòi hỏi rất nhiều sự khéo léo và tinh tế ở người sử dụng nó, mới có thể tạo nhiều âm thanh vui tai, điểm bởi những hình ảnh tung tăng lên xuống của các đồng xu; Nhún nhảy tới lui, qua lại của 3 thanh gỗ và các đường nét khoan thai dịu dàng như động tác múa từ đôi tay của nhạc công.
Sanh Tiền là một nhạc cụ thuần túy Việt Nam, nó biểu hiện phần nào óc sáng tạo phong phú của tiền nhân và tài khéo léo của người Việt. Rất đáng được chúng ta trân quý, bảo tồn phát huy và hãnh diện về nó.

CHÂU-PHỐ.
Toronto, Canada
Đông 1989.

Nguồn:
– Institut International d’Études Comparatives De La Musique VIET NAM par Trần Văn Khê – Les Traditions Musicales – Editions BUCHET/CHASTEL 1967.
– Nghe từ một tài liệu giáo khoa Anh Ngữ (không rõ xuất xứ).